جه‌ژنه‌ ، جه‌ژنی كوردستانه‌،
جه‌ژنی نه‌ورۆزه‌ ..
به‌تیشكی ئاگر
بۆتان ده‌نوسم :
جه‌ژنه‌ پیرۆزه‌ ...

كورده‌كان له‌ زۆركۆنه‌وه‌ له‌ زنجیره‌ چیاكانی زاگرۆس و ئاگری "ئارارات" و ده‌شته‌كانی ده‌وروبه‌ریان دا نیشته‌جێ بوون و به‌ یه‌كه‌م دامه‌زرێنه‌رانی خشته‌كانی بناغه‌ی شارستانێتی ناوچه ‌ده‌ناسرێن.

ئه‌وان به‌ درێژایی مێژوو له‌ گه‌ل كه‌ندوكۆسپ و ڕووداوگه‌لی جۆراوجۆر به‌‌ره‌وڕوو بون ، كه‌ به‌ شێكی زۆر له‌و ڕووداوانه‌ له‌ ستران و به‌یت و چیرۆكه‌ فۆڵكـلۆریه‌‌كانی كوردیدا ده‌نگیان داوه‌ته‌وه‌ .

یه‌كێك له‌ ڕووداوه‌ گرینگه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ كه‌ له‌ چیرۆكه‌ كوردیه‌كان دا ماوه‌ته‌وه‌ ، یادی نه‌ورۆزه‌ كه‌ به‌كوردی پێی ده‌بێژرێ جه‌ژنی نه‌ورۆز.

مێژووناسان له‌ دیرۆك و نوسراوه‌كانی ناو ڕۆژهه‌لاتـدا سه‌باره‌‌ت‌ به‌ چۆنێتی پێكهاتنی نه‌ورۆز بیروڕای جۆراوجۆریان ده‌ربڕیوه‌ و هۆی پێكهاتنی نه‌ورۆزیان گه‌ڕاندۆته‌وه‌ بۆ سه‌ر جه‌مشید و كیكاوس و كیومه‌رس و كه‌سانێكی تر... ، كه ‌گه‌لێك قسه‌ و باس‌ له‌ سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ له‌ نوسراوه‌كاندا هاتوون.

به‌ڵام زیاتری كورده‌كان له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ن كه‌ هۆی پێكهاتنی ئه‌و جه‌ژنه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاخی "كیومه‌رس" و له‌ دواییش دا بۆ سه‌ر شۆرش و هه‌ستانی كاوه‌ی ئاسنگه‌ر، كه‌ له‌ هه‌ر دوو لاوه‌ گه‌لێك داستانی فۆڵكـلۆریك و گشتی ده‌بینرێ كه‌ له‌ وانه‌ یه‌كیان ئه‌مه‌یه‌ :

 

چوارهه‌زار سال پێش هاتنی حه‌زره‌تی عیسا، له‌ وڵاتی مێدیا كیومه‌رس  نێوێك له‌ نیو كوردان دا خه‌‌ڵكی ئه‌و ئاو و خاكه‌ی بۆ یه‌كگرتن و یه‌كێتی و هه‌روه‌تر به‌ره‌ و ڕاستی و دروستی ڕێنوینی ده‌كرد، به‌ڵام ئه‌هریمه‌ن که‌ دژ به‌و ئه‌رکانه‌ی كیومه‌رس  بوو، ده‌ستی كرد به‌ دژایه‌تی کردنی. كیومه‌رس له‌ ده‌وری چیاكانی ڕه‌واندز "Rewandiz"، له‌ گه‌ل ئه‌هریمه‌ن به‌ شه‌ڕ هات و توانی به‌سه‌ریدا سه‌ر بكه‌وێت و به‌م چه‌شنه ‌ئه‌هریمه‌نی خوای شه‌ڕ و تاریكی ئه‌سیری خۆی كات .

به‌ خۆشی ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ كیومه‌رس فه‌رمانی دا له‌ سه‌ر چیاكانی وڵات ئاگر بكرێته‌وه‌؛ كه‌ هه‌روه‌تر به‌م چه‌شنه‌ مژده‌ی سه‌ركه‌وتنی به‌ خه‌لكانی هه‌موو گوند و ناوچه‌كانی وڵات راگه‌یاند و رۆژی دوای ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌یان نێو نا نه‌ورۆز و هه‌مو سالێك یادی ئه‌و ڕۆژه‌یان جێژن ده‌گرت .

 

تا ئه‌وه‌ی كه ‌ 400 سال دوای كۆچ كردنی كیومه‌رسی كورد، ئه‌ژده‌هاك ناوێك به‌ سپایه‌كی گرانه‌وه‌ له‌ ئورشه‌لیمه‌وه‌ به‌ره‌و كوردستان داكشایه‌ خوارێ و هه‌موو خاكی مێدیای وه‌ ژێر پێی خۆی نا و خه‌لكانی سه‌ربه‌ستی ئه‌م وڵاته‌ی دیـلی ده‌ستی مارانی پیس و به‌ سامی خۆی كرد.

 

 

ئه‌ژده‌هاك مار په‌ره‌ست بوو و هه‌موو ڕۆژیك ماره ‌پیسه‌كانی به‌ خۆینی گه‌نج و لاوانی ئه‌م ئاو و خاكه‌ تێرئاو ده‌كرد. تا ئه‌وه‌ی كه‌ گه‌وره‌پیاوانی وه‌زاڵه‌‌ هاتوو له‌ ده‌وری یه‌ك كۆبوونه‌وه ‌و له‌ بیری ئازادكردنی وڵات له‌ چه‌نگ ئه‌ژده‌هاكی خۆینخۆر كه‌وتن، و كاوه‌ی ئاسنگه‌ریان بوو به‌ پێشه‌نگی جوڵانه‌وه‌ی ئازادیخوازانه‌ی ئه‌و سه‌رده‌‌م. كاوه‌ نه‌خشه‌ی خه‌بات و شۆرش دژ به‌ داگیركه‌رانی داڕشت ...، له‌ سه‌ر دوندی زاگرۆس شۆرشی دامه‌زراند و خه‌ڵکانی وه‌زاڵه‌‌ ‌هاتووی لێك كۆكرده‌وه‌‌. تا ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ره‌ به‌ره‌ هێزی ئه‌و خه‌ڵكه‌ په‌ره‌ی  سه‌ند و به‌م چه‌شنه‌ كۆمای خه‌ڵک‌ توانیان قه‌ڵای زۆر دار وه‌ ترس و له‌رز بخه‌ن، چیاییه‌كان له‌ هه‌وه‌ل شه‌وی به‌هاردا هێرشیان برده‌ سه‌ر قه‌ڵای ئه‌ژده‌هاك و توانیان ئه‌ژده‌هاك  یه‌خسیر بکه‌‌ن و ده‌م و ده‌زگای زۆرداری ئه‌و تێك بشكینن. به‌م چه‌شنه‌ گه‌لی كورد جارێكی ترجه‌ژنی نه‌وروزیان زیندوو كرده‌وه ‌و ئاگری باوه‌ڕ و ژینیان له‌سه‌ر دوندی چیا به‌رزه‌كانی كوردستان هه‌ڵكرده‌وه‌...

 

ئه‌م "چیرۆكه‌ فۆڵكـلۆریكه ‌كوردیه"، به‌ گۆڕانكارێكی كه‌مه‌وه ‌له‌ "شانامه‌ی حه‌كیم فێردوسی" و شانامه‌ی كوردی "ئه‌ڵماسخان كنوله‌یی" دا هاتۆت و هه‌ر سێ حیكایه‌ت تا ڕاده‌یه‌كی زۆر لێك نزیكن.  

پیرۆز كردنی به‌ تێكڕای جه‌ژنی نه‌ورۆز له ‌لایان گه‌لی كورده‌وه‌ دوای هاتنی ئیسلامیش هه‌روا درێژه‌ی هه‌بوو، هه‌روه‌تر دوای ڕوخانی ئیمپراتوری عوسمانی و چه‌ند پارچه‌ بوونی كوردستان له‌ نێوان ده‌وڵه‌ته‌كانی ئێران، عێراق، توركیه‌، سوریه‌ و ڕوسیه‌‌دا دا و به‌دوای كۆڵۆنیالیزمه‌ كردنی كوردستانیشه‌وه‌ داگیركه‌ران نه‌یانتوانی ئه‌و دابه‌‌ كۆنه‌ی مێدیاكان له‌ بیری كورده‌كانی ئێمرۆ به‌رنه‌وه‌ . هه‌چه‌ند كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كان به‌ درێژایی میژۆی ئیستیعماری خۆیان حه‌ولیكی زۆریان داوه‌ تا ئه‌و ئایینه‌ له‌ بیری كوردان به‌رنه‌وه‌ و فه‌رهه‌نگ و شیۆه‌ی خۆیان به‌ سه‌ر كوردان دابسه‌پێنن ، كه‌ دیاره‌ حه‌ول و ته‌قه‌لایان ته‌نیا خۆماندو كردن بۆت و تا ئیستا به‌ جیگایه‌ک‌ نه‌گه‌یشتۆ‌ت و ناشگه‌ن .

ده‌بینین كه‌ گه‌لی کورد هه‌موو ساڵ له‌ هه‌ر شوێنیك دا ژیاون ، ڕێز گرتن له‌ جه‌ژنی نه‌ورۆز و سه‌ری ساڵیان وه‌ك چه‌كیك به‌ دژ داگیركه‌ر به‌کار هێناوه‌ و نه‌ورۆزیان کردۆته‌ ڕه‌مز و سومبولی یه‌کگرتن و سه‌رکه‌وتن.‌

 

به‌ داخه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می پیرۆزكردنی ئه‌م جه‌ژنه‌دا هه‌میشه‌ له‌ لایان ده‌م و ده‌زگا سه‌ركوت كه‌ره‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ی كوردیان تێدا ده‌ژی ، هێرش كراوه‌ته‌ سه‌ر خه‌ڵک و به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك پێش به‌ جێژن گرتنیان گیراوه‌ و كه‌ندوكۆسپیان خراوه‌ته‌ سه‌ڕ ریگا و به‌ ده‌یان و سه‌تان جار خه‌ ڵكی كورد له‌و ڕۆژانه‌ دا خوێنیان ڕژاوه‌ و گێانیان لێ ئه‌ستێندراوه‌ .

بۆ وێنه‌ ده‌بینین له‌ سه‌ره‌تای به‌هاری 1988 دا هه‌موو جیهان شاهید بوو كه‌ ڕژیمی دڕه‌ند و به‌ خۆین تینووی سه‌دام حسێن هاوكات له‌ گه‌ل هاتنی به‌هاری جوانی دڵداری و تازه‌ بوونه‌وه‌ی سروشت و ژیان ، به‌ شێوه‌یه‌كی وه‌حشیانه‌ شاری حه‌له‌پچه‌یان به‌ بۆمبای شیمیایی شه‌هید كرد و به‌ گرتنی گیانی هه‌زاران گوڵ و مناڵ و گه‌نج و پیر ته‌رمی پیرۆزی ئه‌م شاره‌ جوانه‌یان خسته‌ پاڵ هیرۆشیما و ناكازاكی و حه‌له‌پچه‌یان لێكردین به‌ حه‌له‌ب- شیما!

به‌ پێك هێنانی ئه‌م كاره‌ساته‌ دڵته‌زێن و دوور له‌ ئینسانیه‌ته‌ ئه‌ژده‌هاكی ئاخری سه‌ده‌ی بیست له ‌به‌ر چاوی ویژدانی مێژوودا بۆ له‌ ناو بردنی تۆره‌مه‌ی مرۆڤایه‌تی په‌یمانی ئاشتی و دۆستایه‌تی له‌ گه‌ل هیتـلێر و موسولینی تازه‌ كرده‌وه‌...

به‌لام به‌ پێچه‌وانه‌ی بیروباوه‌ڕ و ئاكاری ئه‌هریمه‌نه‌كان و ئه‌ژده‌هاكه‌كان ده‌بینن هه‌موو ساڵ هاوكات له‌ گه‌ل به‌هار و جه‌ژنی نه‌ورۆز ته‌نیا چڕۆی عه‌شق و خۆشه‌ویستیه‌ كه ‌سه‌ر له‌ هه‌ردی ده‌ردێنێ و سه‌وزه‌ی ئازادییه‌ شین ده‌بێته‌وه‌ و خوونچه‌ی ئاشتی و مرۆڤایه‌تییه‌ كه‌ ده‌كرێته‌وه ‌و مژده‌ی مردنی كۆنه‌په‌ره‌ستی و  ئازاد بونی گه‌له‌كان دێنێته‌وه‌ .

باگشت داگیركه‌ر و چه‌وسینه‌ر و زۆرداره‌كان بزانن كه‌ گه‌لی كورد وه‌ك نه‌ورۆزی نه‌مره‌ و ناتۆیته‌وه، له‌ ئاكام دا شین ده‌بێته‌وه‌ و به‌ سه‌ر هه‌ڵدانی سه‌رده‌كه‌وێ! تا له‌ پاڵ هه‌موو گه‌لانی تری دنیا به‌ خۆشی و ئاشتی و ئازادی درێژه‌ به‌ ژیان بده‌ن ...